Bu videoda Pir Haydar Boğa, Dersim Aleviliği (Raa Haqi) geleneğinde “Alevi takvimi” olarak adlandırılan ve farklı Alevi topluluklarında coğrafya, dil, kültürel gelenekler ve tarihsel arka planlara bağlı olarak çeşitlenen dinsel zaman anlayışını kapsamlı biçimde ele almaktadır. Pir, Dersim Alevi geleneğine özgü takvimin temel mantığını, ritüel duraklarını ve bu döngünün inanç pratiği içindeki yerini ayrıntılı biçimde açıklamaktadır.
Anlatının merkezinde, Dersim Aleviliğinde “üç aylar” olarak adlandırılan ve Miladi takvimde yaklaşık Aralık ortasından Mart ayına kadar uzanan dönem yer almaktadır. Pir Haydar Boğa, bu dönemin Gağan ile başladığını, Xızır oruçları ve Xızır ayı ile devam ettiğini, Hewtemal (Kara Çarşamba) ritüelleriyle ise tamamlandığını ifade etmektedir. Her bir durak, kozmolojik anlamları ve toplumsal işlevleriyle birlikte ele alınmakta; eski yılın yeni yılla yer değiştirmesi, kışın en zor evresinin geride bırakılması, bereket, aydınlanma ve doğanın yeniden uyanışı gibi temalar bütünlüklü biçimde tartışılmaktadır.
Videoda özellikle “Xızır/Hızır kurbanı”na ilişkin anlatımlar dikkat çekici etnografik veriler sunmaktadır. Pir, Xızır kurbanının çok önceden sürüden ayrıldığını, aylar boyunca hanenin bir ferdi gibi görüldüğünü, dama çıkarıldığını ve yalnızca bir kez kesildiğini aktarmaktadır. Kurban kesimi sırasında bütün köy halkının bir araya gelmesi ve duanın pir tarafından verilmesi, bu ritüelin kolektif ve kutsal niteliğini ortaya koymaktadır. Pir, Xızır kurbanı ritüelini, Alevilikte “ölmek ve dirilmek”, “yaşarken ölmek” olarak ifade edilen musahiplik ritüellerinde görülen sembolik ölümlerle ilişkilendirerek önemli bir karşılaştırma sunmaktadır.
Pir Haydar Boğa ayrıca, Hewtemal/Kara Çarşamba’nın doğanın uyanışı, baharın gelişi ve kimi Alevi geleneklerinde Hıdırellez ile ilişkilendirilen bir eşik olarak nasıl anlamlandırıldığını; toprağa, havaya ve suya cemrelerin düşmesiyle kurulan sembolik bağı açıklamaktadır. Bunun yanı sıra, 23 Ekim tarihine işaret eden ve tabiatın “ölmeye başladığı” dönem olarak yorumlanan ritüel eşik, yas ve matem pratikleriyle bağlantılı biçimde ele alınmaktadır. Videonun ilerleyen bölümlerinde 12 İmam oruçları da bu geniş takvimsel çerçeve içinde değerlendirilmekte ve Dersim Alevi inancında zaman, doğa ve ritüel arasındaki ilişki kapsamlı biçimde ortaya konmaktadır.
Bu yönüyle video, Dersim Aleviliğinde (Raa Haqi) Alevi takvimini yalnızca bir tarih dizgesi olarak değil; doğa döngüleri, kozmoloji, kolektif hafıza ve ritüel pratiklerle iç içe geçmiş canlı bir inanç sistemi olarak ele almakta ve son derece kıymetli etnografik bir çerçeve sunmaktadır.
Bu kayıt, Alevi Ansiklopedisi’nin sözlü tarih ve görsel arşiv çalışmaları kapsamında, 6–7 Aralık 2025 tarihlerinde Almanya’nın Köln kentindeki CAN TV stüdyolarında, Alevi Ansiklopedisi’nin “Yol Önderlerinin Dilinden” bölümü çalışmaları kapsamında çekilmiştir.
