Bu videoda Ana Didar Cenan, Dersim Aleviliğinde (Raa Haqi) merkezi bir yere sahip olan dinsel takvim içerisinde, Gağan ritüelleri bağlamında öne çıkan Xızır (Hızır) ayları ve Xızır oruçlarını ayrıntılı biçimde ele almaktadır. Anlatı, Xızır döneminin takvimsel, toplumsal ve dinsel boyutlarını; ritüeller, dualar ve gündelik köy yaşamı üzerinden içeriden bir bakışla aktarmaktadır. Videoda yer yer Kırmancki dualar ve deyişlere de yer verilerek, Raa Haqi inancının anlam ve duygu dünyası kendi dili ve semboller evreni içerisinden görünür kılınmaktadır.
Ana Didar Cenan, kış aylarının Dersim dağlarında son derece sert geçtiği dönemlere dair önemli etnografik ayrıntılar paylaşmaktadır. Karın kimi yıllar üç–dört metreyi bulduğu bu dönemde, köy yaşamı; Cemler, Gağan ve Xızır oruçları, jiare (ziyaret)lere gidişler ve tapınma pratikleri etrafında yoğun bir dinsel ve toplumsal hareketlilik kazanmaktadır. Bu bağlamda pirler, Ocaklar ve köy cemleri, kış döneminin en belirgin sosyal ve dini aktörleri olarak öne çıkmaktadır.
Videoda, Aralık ile Mart ayları arasındaki geçiş dönemine ait ritüellerin maddi ve sembolik hazırlık süreçleri de ayrıntılı biçimde anlatılmaktadır. Buna göre Dersimli Aleviler, Xızır ve Gağan ritüellerinde kullanılacak arpa, darı gibi yiyecekleri daha yaz ve güz aylarındaki hasat zamanında ayırmakta; insanlar, Ocaklar, pirler, komşular, jiareler (ziyaretler) ve hatta evcil hayvanlar dâhil olmak üzere tüm aktörlerin paylarını aylar öncesinden belirlemektedir. Bu durum, Dersim Aleviliğinde insan, doğa ve kutsal arasındaki ilişkinin uzun erimli, planlı ve kolektif bir anlayışla kurulduğunu göstermektedir.
Ana Didar Cenan, Xızır oruçları ve “Xızır’ın gelişi” inancını, yeni yılın bereketi, bolluğu, umut ve beklentileriyle ilişkilendirerek ayrıntılı biçimde aktarmaktadır. Alevilikte oruç tutmanın anlamı ve pratiği; günde tek öğün yemek yenmesi, su içilmemesi, et yenmemesi, hayvan kesilmemesi ve hiçbir canlıya zarar verilmemesi gibi kurallar üzerinden açıklanmaktadır. Oruç süresince jiarelerin köy hayatındaki merkezi rolü; ziyaretlerde teberik (kum) alınması, küçük bir parçasının yenmesi ve köydeki tüm hanelerin jiarelerde bir araya gelerek niyaz paylaşmaları, komünal yaşamın temel göstergeleri olarak anlatılmaktadır.
Videoda ayrıca, oruç sırasında dinlenmenin, yatmanın veya uyumanın kabul edilmediği; oruç tutan kişinin çalışarak “çile”yi içselleştirmesi ve emek vermesi gerektiği vurgulanmaktadır. Akşamları gerçekleştirilen cem–civat sohbetleri, “boz hatlı Xızır’ın gelişi”nin kar fırtınalarına benzetilmesi, “kavut” geleneği ve kavut yapımı, gençlerin bu ritüellerdeki özel rolleri gibi ayrıntılar, son derece özgün etnografik veriler sunmaktadır. Xızır oruçlarının son gününde su içilmemesi ve gençlerin rüya görmeye çalışmaları; Xızır’ın aynı zamanda murat veren bir figür olarak, evlilik ve gelecek beklentilerinin sembolik ifadesi şeklinde algılanmasıyla ilişkilendirilmektedir. Ana Didar Cenan, kendi yaşam deneyimi üzerinden eşiyle tanışma anlatısını bu bağlama ekleyerek, anlatıyı güçlü bir kişisel ve kolektif hafıza örneğiyle tamamlamaktadır.
Bu video, Dersim Aleviliğinde (Raa Haqi) Xızır inancı, oruç pratikleri ve komünal köy yaşamına dair son derece kıymetli etnografik, tarihsel ve sosyolojik bilgiler sunan önemli bir sözlü tarih kaydı niteliği taşımaktadır.
Bu kayıt, Alevi Ansiklopedisi’nin sözlü tarih ve görsel arşiv çalışmaları kapsamında, 6–7 Aralık 2025 tarihlerinde Almanya’nın Köln kentindeki CAN TV stüdyolarında, Alevi Ansiklopedisi’nin “Yol Önderlerinin Dilinden” bölümü çalışmaları kapsamında çekilmiştir.
