Bu videoda Pir Cemal Cenan, Dersim Aleviliğinde (Raa Haqi) cenaze erkânı ve ölüm ritüelleri üzerine konuşmakta; Dersim’de bugün hâlâ izleri bulunan fakat genel olarak az bilinen bir kurumsal figür olan molla/mıle olgusuna açıklık getirmektedir. Pir, Dersim’de cenazelerde dua okuyan ve kimi zaman Kur’an okuyan kişilere “mole/mıle” denildiğini; bu kişilerin Osmanlıca bildiklerini ve dinî metin okuma pratiğini öğrendiklerini aktarmaktadır. Bu çerçevede video, Dersim’de ritüel alanının tarihsel olarak tek hat üzerinden değil; farklı işlevlere sahip figürlerin diyaloğu içinde şekillendiğini göstermektedir.
Pir Cemal Cenan’ın anlatımında, pirler ve Ocak mensupları yolun taşıyıcıları ve inanç otoritesinin merkezi ekseni olarak konumlanmakta; buna karşılık mılelerin, özellikle cenaze gibi belirli ritüel bağlamlarda görünür olan, yerel toplum içinden figürler olduğu vurgulanmaktadır. Pir, bu kurumsal iş bölümünü tarihsel bir süreklilik içinde ele alarak, cenaze erkânının Dersim’de nasıl icra edildiğini ve bu süreçte hangi sözlü ritüel repertuarlarının (dua, deyiş, gülbenk) devreye girdiğini örneklemektedir.
Video, son yüzyılda yaşanan sosyal dönüşümlerin bu ritüel alanı nasıl etkilediğini de ayrıntılı biçimde tartışmaktadır. Alevilerin kentlere göçü, Alevi politikleşmesi, Avrupa diasporasında örgütlenme ve Alevi kurumlarının ortaya çıkışıyla birlikte, pirlik ve analık kurumlarının Alevi kurumları içinde yeniden konumlandığı; buna paralel olarak nikâh ve ölüm gibi temel yaşam çevrimi ritüellerinde Ocakzadelerin daha görünür hâle geldiği aktarılmaktadır. Bu süreçte mılelik kurumunun ise büyük ölçüde geride kaldığı, Dersim’de az sayıda örnekle sınırlı bir pratik hâline geldiği belirtilmektedir. Bu yönüyle video, günümüzde nadiren kayda geçen bir ritüel uzmanlığı formuna dair ayırt edici etnografik bilgiler sunmaktadır.
Pir Cemal Cenan’ın anlatısında öne çıkan bir diğer önemli veri, Almanya’da üç kuşaktır yaşayan diaspora Alevilerinin cenaze pratiklerinde gözlenen dönüşümdür. Pir, Avrupa’da yaklaşık 60 yıllık bir geçmişi bulunan diasporada, Alevilerin cenazelerini artık eskisi kadar sıklıkla Dersim’e, “kadim topraklar” olarak atıf yapılan ata coğrafyasına götürmemeye başladıklarını belirtmektedir. Bu tespit, Avrupa ve özellikle Almanya Alevi toplumunun geçirdiği toplumsal dönüşümü, mekânsal aidiyet ve ritüel pratikler üzerinden okumaya imkân veren son derece kayda değer bir gözlem sunmaktadır.
Bu bağlamda Pir, Almanya’da bir cenaze erkânının nasıl yürütüldüğünü; hangi bireysel ve kurumsal süreçlerin devreye girdiğini, kimlerin hangi rollerle sürece katıldığını adım adım açıklamaktadır. Cenaze ritüellerinde söylenen deyiş ve dualardan örnekler verilerek, ölüm erkânının yalnızca bir defin işlemi değil; hafıza, aidiyet ve cemaat bağlarını yeniden kuran bir ritüel çerçeve olduğu görünür kılınmaktadır.
Bu kayıt, Alevi Ansiklopedisi’nin sözlü tarih ve görsel arşiv çalışmaları kapsamında, 6–7 Aralık 2025 tarihlerinde Almanya’nın Köln kentindeki CAN TV stüdyolarında, Alevi Ansiklopedisi’nin “Yol Önderlerinin Dilinden” bölümü çalışmaları kapsamında çekilmiştir.
