Rıza Şehri Akademisi öncülüğünde Nisan 2024’te başlayan Alevi Ansiklopedisi çalışması, Alevilik bilgisinin kendi kaynaklarından hareketle derlenmesini; mevcut yazılı, sözlü, görsel ve dijital kaynakların sistemli biçimde tasnif edilmesini; bu birikimin akademik ölçütlerle, anlaşılır ve erişilebilir bir dille okura aktarılmasını amaçlayan çok dilli bir dijital bilgi platformudur.

Alevi Ansiklopedisi, Aleviliğin tarihsel, inançsal, kültürel, ritüel, toplumsal ve diasporik boyutlarını birlikte ele alan; Aleviliği kendi kavramları, kendi sesi, kendi hafızası ve kendi bilgi taşıyıcılarıyla görünür kılmayı hedefleyen kolektif bir bilgi üretim girişimidir. Proje, Alevi kültürel mirasının tahrif ve tahribata uğratılmadan korunması, yeni kuşaklara aktarılması, araştırmacılar ve geniş kamuoyu için güvenilir bir başvuru kaynağı hâline getirilmesi amacıyla geliştirilmiştir.

Alevi Ansiklopedisi, kısa sürede yalnızca bir web sitesi olmanın ötesine geçerek Alevilik bilgisinin akademik, toplumsal ve dijital dolaşımı için önemli bir kurumsal altyapıya dönüşmüştür. Türkçe, İngilizce ve Almanca yayın yapan platform, ilk yayın yılında 700 bini aşkın tekil ziyaretçiye, 2,5 milyonu aşan ziyarete ve 3,3 milyondan fazla sayfa görüntülenmesine ulaşmıştır. Bu ilgi, Alevilik hakkında güvenilir, kaynaklı, açık erişimli ve çok dilli bilgiye duyulan ihtiyacın büyüklüğünü göstermektedir.

Alevi Ansiklopedisi, 2026 yılında DE-4607 koduyla uluslararası kütüphane ve arşiv altyapıları içinde kayıt altına alınmıştır. Bu kod, ISIL – International Standard Identifier for Libraries and Related Organisations sistemine aittir. Türkçesiyle ISIL, Kütüphaneler ve İlişkili Kuruluşlar için Uluslararası Standart Tanımlayıcı anlamına gelir. Bu kayıt, Alevi Ansiklopedisi’nin uluslararası bilgi, kütüphane ve arşiv sistemleri içinde tanımlanabilir, kataloglanabilir ve kurumsal olarak izlenebilir bir dijital bilgi kaynağı hâline geldiğini göstermektedir.

NEDEN BİR ANSİKLOPEDİ?

Ansiklopediler, kapsamları, yazım biçimleri ve işlevleri bakımından sözlüklerden, derleme kitaplardan ve tekil akademik yayınlardan farklıdır. Modern dönemde ansiklopediler, tarihsel ve güncel bilgiyi sistemli biçimde düzenleyen, bilimsel yöntemlerle süzgeçten geçirerek kamuoyuna ulaştıran ve toplumsal aydınlanmaya katkı sunan temel bilgi araçları arasında yer almıştır.

Alevilik gibi tarih boyunca baskı, dışlama, asimilasyon, katliam, inkâr ve kültürel tahribat süreçleriyle karşılaşmış bir inanç ve kültür alanı için ansiklopedik bilgi üretimi özel bir önem taşır. Alevi Ansiklopedisi, Aleviliği dışarıdan tanımlayan, tekleştiren, eksik temsil eden ya da yalnızca egemen bilgi rejimlerinin kavramlarıyla açıklayan yaklaşımlara karşı; Alevi topluluklarının kendi tarihlerini, kavramlarını, ritüellerini, inanç dünyalarını, hafızalarını ve kültürel miraslarını çoğul biçimde ifade edebilecekleri bir bilgi zemini oluşturmayı hedefler.

Bu yönüyle Alevi Ansiklopedisi, yalnızca bilgi aktaran bir platform değil; Alevi bilgisinin epistemik özerkliğini güçlendirmeyi amaçlayan dekolonyal bir girişimdir. Epistemik özerklik, Alevi topluluklarının kendi bilgi dünyaları üzerinde söz, yorum, temsil ve aktarma hakkına sahip olması anlamına gelir. Alevilik bilgisi yalnızca dışarıdan tanımlanan bir araştırma nesnesi değil; Alevilerin kendi sesi, dili, kavramları, anlam dünyası, duygu evreni, sembolleri, ritüel pratikleri ve tarihsel hafızası içinden üretilen yaşayan bir bilgi alanıdır.

Alevi Ansiklopedisi, bu nedenle Aleviliği yalnızca akademik kategorilerle açıklamakla yetinmez; Alevi toplumunun kendi bilgi rejimini kurma, koruma ve gelecek kuşaklara aktarma çabasına katkı sunar. Proje, akademik bilgi ile Alevi topluluklarının sözlü, ritüel ve deneyimsel bilgisi arasında karşılıklı saygıya dayalı bir ilişki kurmayı amaçlar. Böylece Alevilik bilgisinin hem bilimsel ölçütlerle güvenilir biçimde işlenmesi hem de kendi iç kavramları, değerleri ve duyarlılıklarıyla temsil edilmesi hedeflenir.

TARİHİ BİRİKİMİ, SÖZLÜ HAFIZAYI VE ALEVİ BİLGİ DÜNYASINI KORUMAK

Alevilik, tarih boyunca zorla asimilasyon, siyasal ve dinsel baskılar, toplumsal dışlanma, katliamlar, kültürel mirasın tahribi ve kolektif bilginin parçalanması gibi ciddi tehditlerle karşı karşıya kalmıştır. Bu nedenle Alevi kültürel mirasının doğru anlaşılması, korunması, belgelenmesi ve aktarılması büyük önem taşımaktadır.

Alevi Ansiklopedisi, bu büyük mirası yalnızca yazılı kaynaklar üzerinden değil, aynı zamanda sözlü gelenek, ritüel pratikler, yol önderlerinin anlatıları, yerel hafıza, kutsal mekânlar, müzik, deyişler, ocaklar, sürekler ve diaspora deneyimleri üzerinden de ele alır. Proje, Alevi bilgisini yaşayan bir hafıza alanı olarak görür ve bu hafızanın farklı kuşaklar, diller, coğrafyalar ve inanç toplulukları arasında aktarılmasına katkı sunar.

Alevi kültürel mirası yalnızca metinlerde değil; sözde, seste, bedende, ritüelde, mekânda, sembolde, duyguda ve kuşaklararası aktarımda yaşar. Bu nedenle Alevi Ansiklopedisi, Aleviliğin kendi anlam dünyasını, kendi sembol evrenini, kendi kavramsal dilini ve kendi duygusal hafızasını görünür kılmaya özel önem verir. Aleviliğin Hak, rıza, yol, erkân, cem, ocak, sürek, musahiplik, ikrar, zahir, batın, can, dem, delil, jiare, ziyaret, pir, ana, dede, baba, zakir gibi kavramları yalnızca sözcükler değil; Alevi bilgi dünyasının taşıyıcılarıdır. Ansiklopedi, bu kavramları kendi bağlamları içinde açıklamayı ve gelecek kuşaklar için anlaşılır kılmayı hedefler.

Bu amaçla geliştirilen “Yol Önderlerinin Dilinden” video arşivi, pirlerin, anaların, dedelerin, babaların, seyitlerin, zakirlerin ve diğer Alevi bilgi taşıyıcılarının sözlü hafızasını kayıt altına almaktadır. Bu arşiv, Aleviliğin yazılı kaynaklara bütünüyle sığmayan ritüel, ahlaki, kozmolojik ve toplumsal bilgisini gelecek kuşaklara aktarmayı hedefleyen önemli bir dijital hafıza çalışmasıdır.

Özellikle Avrupa diasporasında yetişmiş ya da uzun yıllardır Avrupa’da inanç hizmeti yürüten yol önderlerinin anlatılarının kayıt altına alınması, Aleviliğin altmış yılı aşan diaspora deneyiminin belgelenmesi bakımından büyük önem taşımaktadır. Almanya’da doğmuş, büyümüş ya da burada yetişmiş kuşakların Alevilikle kurduğu ilişki, Alevi bilgisinin artık çok dilli ve çok mekânlı bir dünyada yeniden üretildiğini göstermektedir. Alevi Ansiklopedisi, bu dönüşümü sistemli biçimde belgeleyen öncü girişimlerden biridir.

DİJİTAL VE DİNAMİK İÇERİK

Alevi Ansiklopedisi, dijital bir platform olarak durağan değil, sürekli gelişen ve güncellenen bir bilgi alanı olarak tasarlanmıştır. Yayınlanan maddeler, videolar ve ders içerikleri zaman içinde yeni katkılarla genişletilecek; ihtiyaç duyuldukça güncellenecek ve farklı dillerde erişime açılacaktır.

Son yıllarda Alevi kültürel mirasının korunması, sözlü hafızanın belgelenmesi, arşiv malzemelerinin dijitalleştirilmesi ve Alevilik bilgisinin açık erişimli platformlarda paylaşılması yönünde önemli çalışmalar ortaya çıkmaktadır. Dijital Alevi arşivleri, yalnızca teknik bir saklama ve erişim meselesi değildir. Bu çalışmalar aynı zamanda Alevi toplumunun kendi geçmişini, kavramlarını, ritüellerini, duygularını, sembollerini ve hafıza biçimlerini kendi diliyle ifade etme imkânını güçlendirmektedir.

Alevi Ansiklopedisi, bu yeni dijital kültürel miras alanının önemli aktörlerinden biri olarak, Alevilik bilgisinin akademik, toplumsal ve dijital düzeylerde birlikte korunabileceğini göstermeyi amaçlar. Proje, ansiklopedi maddeleri, video arşivi, açık dersler, çok dilli yayıncılık ve uluslararası akademik işbirlikleri aracılığıyla Alevi bilgisini yalnızca arşivlemeyi değil, aynı zamanda yaşayan, tartışılan, güncellenen ve kuşaklar arasında aktarılan bir bilgi alanı olarak kurmayı hedefler.

Dijital yapı, Alevilik bilgisinin yalnızca bugünün okurlarına ulaşmasını değil, aynı zamanda uzun vadede arşivlenmesini, korunmasını, kataloglanmasını ve gelecek kuşaklar için erişilebilir kalmasını mümkün kılar. Bu nedenle Alevi Ansiklopedisi, dijital çağda Alevi kültürel mirasının korunması ve aktarılması için bir bilgi altyapısı oluşturmayı hedeflemektedir.

ÇOK DİLLİ ERİŞİM

Alevi Ansiklopedisi Türkçe, İngilizce ve Almanca yayın yapan çok dilli bir platformdur. Çok dillilik, yalnızca teknik bir çeviri faaliyeti olarak değil; Alevilik bilgisinin farklı kuşaklara, diasporadaki Alevi topluluklarına, uluslararası akademik çevrelere ve geniş kamuoyuna ulaşabilmesi için temel bir ilke olarak görülmektedir.

Alevilik bilgisi bugün Türkçe, Almanca, İngilizce, Kırmancki, Kurmancî ve başka diller arasında dolaşmaktadır. Bu çok dilli gerçeklik, özellikle Avrupa diasporasında yaşayan genç kuşaklar açısından büyük önem taşır. Alevi Ansiklopedisi, farklı dillerde yayın yaparak Alevi kültürel mirasının yalnızca korunmasını değil, aynı zamanda yeni kuşaklar tarafından anlaşılmasını, tartışılmasını ve sahiplenilmesini de desteklemeyi amaçlar.

Çok dillilik aynı zamanda Alevi bilgisinin epistemik özerkliği açısından da önemlidir. Çünkü Alevilik yalnızca hâkim akademik ya da resmî diller içinde değil; kendi yerel dilleri, ritüel kavramları, sözlü aktarım biçimleri ve topluluk hafızaları içinde de yaşamaktadır. Bu nedenle Alevi Ansiklopedisi, Aleviliğin farklı dillerdeki kavram dünyalarını görünür kılmayı, bu kavramları mümkün olduğunca kendi bağlamları içinde açıklamayı ve çok dilli bir Alevi bilgi alanının gelişmesine katkı sunmayı hedefler.

KATKI SUNANLAR

Alevi Ansiklopedisi kolektif, uluslararası ve disiplinlerarası bir bilgi üretim projesidir. Ansiklopedi’ye yalnızca akademisyenler değil; Alevi toplumunun yol önderleri, pirleri, anaları, dedeleri, babaları, seyitleri, zakirleri, araştırmacıları, yazarları, çevirmenleri, editörleri, entelektüelleri, genç kuşak temsilcileri ve gönüllüleri de katkı sunmaktadır.

Projenin en önemli dayanaklarından biri, Alevilik Çalışmaları alanında farklı kuşaklardan öne çıkan araştırmacıları bir araya getiren geniş Bilimsel Danışma Kuruludur. Yüze yakın akademisyen, araştırmacı ve uzman isimden oluşan bu kurul, Alevi Ansiklopedisi’nin bilimsel niteliğini, çoğulcu yaklaşımını ve uluslararası akademik görünürlüğünü güçlendirmektedir. Bilimsel Danışma Kurulu, tarih, antropoloji, sosyoloji, din çalışmaları, teoloji, siyaset bilimi, kültürel çalışmalar, göç çalışmaları, müzikoloji, hafıza çalışmaları, toplumsal cinsiyet çalışmaları ve dijital beşerî bilimler gibi farklı alanlardan gelen uzmanlıkları bir araya getirmektedir.

Alevi Ansiklopedisi bünyesinde ayrıca farklı çalışma alanlarını temsil eden uluslararası ve disiplinlerarası bir editöryal yapı bulunmaktadır. Bu yapı; ansiklopedi maddeleri, sözlü tarih ve video arşivi, açık dersler, çeviri, redaksiyon, dijital arşivleme, çok dillilik, akademik işbirlikleri ve kültürel miras çalışmaları gibi farklı alanlarda yürütülen faaliyetleri koordine etmektedir. Böylece Ansiklopedi, yalnızca tek bir editör grubunun değil, farklı uzmanlıkların ve çalışma gruplarının ortak emeğiyle gelişen dinamik bir platform olarak şekillenmektedir.

Bu çoğul katkı modeli, Alevi kültür dünyasının zenginliğini ve çeşitliliğini yansıtmak açısından temel önemdedir. Alevi Ansiklopedisi, farklı Alevi topluluklarının, ocaklarının, süreklerinin, dillerinin, coğrafyalarının ve diaspora deneyimlerinin sesini bir araya getiren açık, katılımcı ve sorumlu bir bilgi platformu olmayı amaçlamaktadır.

Bu yaklaşım, Alevilik bilgisinin yalnızca dışarıdan tanımlanan bir araştırma nesnesi olarak değil; Alevilerin kendi sesi, dili, kavramları, anlam dünyası, duygu evreni, sembolleri, ritüel pratikleri ve tarihsel hafızası içinden üretilen yaşayan bir bilgi alanı olarak ele alınmasını sağlar. Alevi Ansiklopedisi’nin katkı modeli, akademik bilgi ile topluluk temelli bilgi arasında karşılıklı saygıya dayalı bir ilişki kurmayı hedefler.

Alevi Ansiklopedisi’nin nihai hedefi, Alevilik bilgisini akademik ölçütlerle, topluluk temelli sorumlulukla, çok dilli erişimle, uluslararası akademik işbirlikleriyle ve dijital çağın imkânlarıyla bugünden geleceğe taşımaktır.