Hacı Bektaş Veli’yi ve Mirasını Anlamak

Tasavvuf tarikatları arasında en kendine özgü olanlardan birine, Bektaşilere adını verdi. Alevi kimliğinin önemli ölçüde etrafında şekillendiği en belirgin şahsiyetti ve bugün hâlâ Anadolu, Balkanlar ve diasporada milyonlarca insan tarafından hürmetle anılmaktadır. Bir veli olarak tanınmış, hatta kendisine velilerin kutbu anlamında Kutbu’l-Evliyâ denmiştir. Bu coğrafyada iz bırakan ve hatıraları etrafında toplulukların oluşmasını sağlayan benzer pek çok veli arasında Hacı Bektaş, hepsinden üstün bir konuma yerleştirilmiş ve etkisi en geniş alana ulaşan kişi olmuştur. Peki bu velinin yaşamı ve kişiliği, mirasının kapsamı ve dönüşümü hakkında gerçekte ne biliyoruz? Daha temel bir soru olarak, bildiklerimizi nasıl biliyoruz?

Kültürel bakımdan böylesine öne çıkmasına rağmen Hacı Bektaş’ın yaşamı, Mevlana Celaleddin Rumi gibi döneminin kentlerdeki dinî çevrelerinde etkin olan pek çok şahsiyetinki kadar belgelenmemiştir. Bütün bulgular, Hacı Bektaş’ın Orta Anadolu’da Kırşehir yakınlarındaki bir köye defnedildiğine işaret etmektedir. Bu köy çok erken bir dönemde onun adını almış ve günümüzde de önemli bir ziyaret merkezi olmayı sürdürmüştür. Yaşamına ilişkin kesin tarihlere sahip olmasak da 13. yüzyılda etkin olduğu açıktır ve 1290’lara gelindiğinde kesinlikle vefat etmişti. Bu durum Hacı Bektaş’ı, Anadolu’nun veya o dönemdeki adıyla Rum’un dinî ve siyasi tarihinde şekillendirici bir döneme yerleştirmektedir: Orta Asya’dan kitlesel göçlerin yaşandığı, farklı yerel halkların arasına yerleşildiği ve onlarla etkileşime girildiği, Moğol istilaları ve Babai ayaklanması gibi siyasi altüst oluşların meydana geldiği bir dönem.

Anadolu’nun kırsal kesimlerinde tasavvufi dinî kültürler, işte bu bağlamda, Konya gibi kentlerdekilere paralel fakat onlardan farklı biçimlerde gelişiyordu. Bunlar, kendisi de hâlâ şekillenmekte olan normatif Sünni İslam’ın hâkimiyetine bütünüyle tabi olmayan, kendi özgül yönelimlerini geliştiren topluluklardı: karizmatik önderlere hürmet gösterilmesi ve türbe ziyaretleri, Ehl-i Beyt’le ilişkilendirilen şahsiyetlere inanç temelinde bağlılık ve semah adı verilen ritüel dansın eşlik ettiği tasavvufi şiirlerin müzikle icrası. Bu özelliklerin sıklıkla inançları temsil ettiği söylenir. Ancak bunları gözlemlenebilir kültürel unsurlar olarak analiz edeceksek, insanların iç dünyalarında neye bağlı olduklarından ziyade fiilen söyledikleri ve yaptıkları şeyler olarak, yani söylem ve pratikler çerçevesinde düşünebiliriz.

Hacı Bektaş, Yeniçeri Ocağı’nın koruyucu velisi olarak Osmanlı yönetimi açısından da önem taşısa da etkisi en derinden bu hâkim çevrelerin dışındaki topluluklarda hissedilmiştir. Bu topluluklar için onun mirasını yaşatan şey, yüzyıllar boyunca sürdürülen bağlılık ve hürmet pratikleriyle inşa edilmiş olan velilik konumuydu. Şimdi bu çabanın anlatısal boyutuna dönüyoruz.

Veliliği Anlatmak: Vilâyetnâme

Velinin yaşamına ilişkin tasavvurlarımızın büyük bölümü, Hacı Bektaş Vilâyetnâmesi olarak bilinen menkıbevi bir eser aracılığıyla bize ulaşmaktadır. Muhtemelen ilk kez 15. yüzyılda yazıya geçirilen eser, sözlü anlatılardan yararlanarak onun doğumundan ölümüne kadar yaşamını yaklaşık seksen anlatı bölümü üzerinden aktarır. Eserin doğrudan “Velilik Kitabı” anlamına gelen adı bile amacını ifade eder: Hacı Bektaş’ın bir veli olarak büyüklüğünü kanıtlamak. Bunu göz önünde bulundurarak esere analitik bir bakışla yaklaşabiliriz. Yazılışında ve aktarımında etkili olan motivasyonları ele alabilir, karakterlerini nasıl konumlandırdığını inceleyebilir ve kahramanının veliliğini anlatırken nasıl bir dünya görüşünü yansıttığını sorabiliriz.

Vilayetname’de Hacı Bektaş’ın, Anadolu tasavvufu açısından kutsal anayurt kabul edilen Horasan’dan geldiği söylenir. Bu inanç ve bağlılık dünyasında On İki İmam’dan birinin soyundan gelen bir seyyid olmak, bir seçkinlik göstergesi ve otorite kaynağıdır. Bu nedenle eser ilk olarak Hacı Bektaş’ın soyunu kuşak kuşak yedinci imam Musa-yı Kâzım’a, oradan Hüseyin, Ali ve Fatıma üzerinden nihayetinde Peygamber’e bağlar. Tarihsel olarak doğrulanabilir olmasa da bu, kutsal bir soydur. Eserin önemli bir bölümü de Hacı Bektaş’ın Ahmed Yesevi tarafından bir görevle Rum’a nasıl gönderildiğini ve orada bir köye nasıl yerleştiğini anlatır. Bu, Orta Asya’dan göç ederek yine Orta Anadolu’ya yerleşen toplulukların hareketini yansıtmaktadır.

Hacı Bektaş’ın yerleşmesinin ardından uzun bir anlatı dizisi; Türkmen köylüleriyle, yerel Hristiyanlarla, kendisine meydan okuyan rakip velilerle, kendisiyle denk konumdaki diğer büyük velilerle ve çeşitli siyasi ve dinî güç sahipleriyle ilişkilerini aktarır. Bu güç sahiplerini, otoritesini kabul etmelerine veya ona direnmeye çalışmalarına göre destekler ya da boyun eğmeye zorlar. Bütün bu kişiler karşısında velilik otoritesini bir biçimde ortaya koyması gerekir ve bunu keramet göstererek yapar. Bu kerametler de onun veliliğinin, yani vilayetinin kanıtı olarak işlev görür.

Günümüz dinleyicilerinin, velilerin gerçekten hayvana dönüşebileceğini veya kayaları konuşturabileceğini kabul etmesi güç olabilir. Ancak keramet anlatılarını, anlatıcının motivasyonları veya bunlara tanıklık eden karakterlerin tepkileri gibi analitik açılardan okuduğumuzda, ilgi çekici vilayet anlatılarıyla karşılaşırız. Hacı Bektaş’ın rakip Anadolu velileri olan Rum Erenleri’ne boyun eğdirdiği bölüm bunun bir örneğidir.

Hacı Bektaş’ın Rum Erenleri’ne Boyun Eğdirmesi

Hacı Bektaş, Rum diyarına yaklaşırken barışçıl niyetinin bir işareti olarak güvercine dönüşür. Ancak orada bulunan veliler onun gelişinden haberdar olur ve bütün müritlerini ellerinden alacağından korkarak onu engellemeye çalışırlar. İçlerinden birini gönderirler; bu kişi güvercine saldırmak için doğan biçimine girer. Hacı Bektaş ise yeniden insana dönüşerek rakibini boyun eğmeye zorlar. Buna rağmen Rum Erenleri direnmeye devam ederler; ta ki Hacı Bektaş onların mumlarını söndürüp seccadelerini ortadan kaldırıncaya kadar. Otoritelerinin simgeleri artık yoktur. Sonunda boyun eğerek Hacı Bektaş’ın huzuruna geldiklerinde seccadelerinin orada, onun önünde sıralanmış olduğunu görürler.

Bu hikâyenin sonunda Rum Erenleri’nin kendi otorite konumlarını koruduklarını, ancak artık Hacı Bektaş’a tabi olduklarını görürüz.

Bu tür kerametler, anlatının Hacı Bektaş’ın bir veli olarak üstünlüğüne ilişkin iddiasının çarpıcı örnekleridir. Hacı Bektaş üstünlüğünü hikâyenin içinde sergiler; hikâyenin anlatılması da aynı üstünlüğün bir başka icrasıdır. Böylece Hacı Bektaş’ın üstün veliliği fikri zaman içinde aktarılır ve sürdürülür. Vilayetname’nin bütün metninin tekrar tekrar elle yazılmasıyla bu aktarım maddi bir biçim kazanmış ve Hacı Bektaş’ın yaşam öyküsünü dinleyicilerinin ve okurlarının tahayyülünde yaşatmıştır. Bu, 15. yüzyıldan 20. yüzyılın içlerine kadar süren, kalıcı ve yaygın bir yazma geleneğiydi. Günümüze ulaşmış yüzden fazla nüsha tespit edilmiştir ve muhtemelen zaman içinde kaybolmuş sayısız başka nüsha da vardı. Vilayetname ve onun yazma geleneği, tekrarlanan diğer bağlılık ve hürmet pratikleriyle birlikte, Hacı Bektaş’ın veliliğini modern döneme taşımıştır.

Peki onun mirası başka hangi biçimleri almıştır?

Toplulukların Oluşumu: Bektaşiler, Aleviler ve Alevi-Bektaşiler

Vilayetname, Hacı Bektaş’a yönelen farklı insan tiplerini tasvir eder. Kendilerini onun yoluna ve mirasını kurumsal olarak sürdürmeye adayan dervişler olduğu gibi, veliliğini tanıyıp herhangi bir kurumsal bağlılık olmaksızın ona hürmet gösteren köylüler de vardır. Veliye bir mürşit olarak bağlanmak ile onu bir hürmet ve bağlılık odağı olarak görmek arasındaki bu farklı ilişki biçimleri, zamanla her birinin kendine özgü yapısı, simgeleri, pratikleri ve onun mirasıyla ilişkisi bulunan ayrı gelenekler doğurmuştur.

Hacı Bektaş’ın adını taşıyan en belirgin yapı, gezgin dervişlerin dünyasından doğup tekkeler, yani dervişlerin yaşadığı ve faaliyet yürüttüğü mekânlar etrafında bütünüyle kurumsallaşmış bir tasavvuf tarikatına dönüşen Bektaşi tarikatıdır. Kendine özgü bir hiyerarşi, kıyafet ve ritüel pratiğiyle belirginleşmiş; üyelik, karmaşık bir yola giriş ritüeliyle kazanılmıştır. Tekkeler veya dergâhlar, baba adı verilen kişiler tarafından yönetilmiştir. Bu nedenle söz konusu gelenek sıklıkla Babagân olarak adlandırılır. Bektaşi tarikatı Osmanlı dünyasının geneline yayılmıştır; ancak modern dönemin siyasi altüst oluşları sonucunda Balkanlar’ın belirli bölgelerinde, özellikle Arnavutluk’ta yoğunlaşmıştır. Türkiye’de ise tekkeleri, tarikatların 1925’te yasaklanmasından bu yana resmen kapalı olsa da bu Bektaşi geleneği devam etmektedir.

Bektaşi adıyla anılan ayrı bir gelenek, otoritesini kazanılmış bir manevi mertebeden değil, Hacı Bektaş’ın bizzat kendi soyundan geldiği iddiasından alan Çelebi soyu etrafında şekillenir. Bu otoriteye itirazlar da olmuştur; velinin türbesinin yönetimi ve gözetimi üzerindeki anlaşmazlıklar, bu tarihin tekrar eden özelliklerinden biridir. Soyun etkisi özellikle 19. yüzyılda genişlemiştir. Günümüzde Çelebiler, Anadolu’da ritüel pratikleri Alevilerinkine yakından benzeyen geniş bir takipçi ağı üzerinde otorite sahibidir.

Tarihsel olarak Kızılbaş, günümüzde ise çoğunlukla Alevi olarak bilinen topluluklar, Hacı Bektaş’la bağlantılı geleneklerin en geniş ve en az merkezileşmiş olanını temsil etmektedir. Geleneksel olarak tekke ve dervişlik yolundan ziyade köy ve aile yaşamında kök salan Alevi toplulukları, bağımsız ocaklar, yani dinî otoritenin soy yoluyla aktarıldığı yapılar etrafında örgütlenmiştir. Her bir ocak soyunu farklı bir kurucu veliye dayandırsa da Hacı Bektaş, doğrudan kurumsal bir bağlılık bulunmasa bile, bu topluluklar arasında daha geniş kutsal coğrafyanın en önde gelen velisi olarak yaygın biçimde kabul edilir.

Yapısal farklılıklarına rağmen bu gelenekler günümüzde sıklıkla Alevi-Bektaşi üst başlığı altında bir araya getirilir. Bu durum, Hacı Bektaş’ın sürdürdüğü çekim gücünü yansıtır. Alevi topluluklarının onun adını bir kimlik göstergesi olarak kullanmalarında bunu açıkça görürüz: Bazı dernekler doğrudan onun adını taşırken, çok daha fazlası bu adı Alevi-Bektaşi biçiminde kullanır. Her yıl Hacıbektaş’taki türbesine giden binlerce ziyaretçinin ezici çoğunluğunu da Aleviler oluşturur. Bu, onun varlığına yönelik yaşayan bir bağlılık pratiğidir. Hacı Bektaş, toplulukları kendisine çekmeye ve kimliklerinin simgesi olmaya devam etmektedir.

Bir Velinin Farklı Tasavvurları

Böylesine kültürel bir önem ve belirginlik karşısında, ayrıca giderek normatif Sünni İslam’la tanımlanan bir imparatorluğun denetimi altında, Hacı Bektaş’ın kim olduğu ve dinî bakımdan nasıl davrandığı sorularının, onun mirasına bağlı topluluklar için önemli sonuçlar taşıması kaçınılmazdı. Meselenin merkezinde onun pratiği yer alır: İslami pratiğin normatif gerekleri olan şeriata uyuyor muydu? Bu konudaki tartışma, ölümünden kısa süre sonra başlamış ve o zamandan beri tekrar tekrar alevlenmiştir. Günümüzde tartışmanın genellikle ortodoksi ve heterodoksi kavramlarıyla çerçevelendiğini belirtmeliyiz. Ancak mesele hemen her zaman inanç veya öğretiden ziyade pratikle ilgili olduğu için, daha kesin kavramlar olan ortopraksi ve heteropraksiyi kullanabiliriz. Bunları da dinî pratiğin sabit kategorileri olarak değil, şeriatı esas alan yorumcuların Hacı Bektaş’ın ve takipçilerinin davranışlarını nasıl anlattıklarını ve değerlendirdiklerini ifade eden söylem biçimleri olarak anlamalıyız.

Bu soruyu ele alan en eski kaynak, aslında Hacı Bektaş hakkında bir eser değildir; Mevlana Rumi’nin 14. yüzyılda yazılmış bir menkıbevi yaşam öyküsüdür. Bununla birlikte eserde Hacı Bektaş’ın bir karakter olarak yer aldığı iki anlatı bulunur. Her ikisinde de şeriata uymayan ve namaz kılmayan rakip bir veli olarak tasvir edilir. Elbette bu menkıbevi eserin dünyasında şeriata uymamak kınanacak bir davranış sayılır. Dolayısıyla bu tasvir, Hacı Bektaş’ın kendisi kadar, yazarın Rumi’ye rakip bir şahsiyeti itibarsızlaştırma amacı hakkında da bilgi verebilir. 16. yüzyıla gelindiğinde, velinin son derece önemli Yeniçeri Ocağı açısından taşıdığı önemin farkında olan Osmanlı âlimleri bu tabloyu değiştirmiştir. Hacı Bektaş’ın kendisinin İslami erdemin örnek bir temsilcisi olduğunu, buna karşılık takipçileri olan Bektaşilerin kabul edilemez davranışlara yöneldiğini ısrarla savunmuşlardır. Dindar veli ve yoldan çıkmış müritler biçimindeki bu kalıp, yüzyıllar boyunca tekrarlanır. Kalıbın kendisi de açıklayıcıdır: Yorumcuların Hacı Bektaş tasvirleri, onun adına hareket eden topluluklar karşısındaki konumlarına göre sürekli şekillenmektedir.

Bu soruyu yüzyıllar boyunca canlı tutan velilik konumu, modern dönemde yeni boyutlar kazanmıştır. Milliyetçilik ve laiklik ideolojileri, Hacı Bektaş’ı sahiplenmenin yeni biçimlerini üretmiş ve bu sahiplenmenin ne anlama geldiğini, neleri etkilediğini değiştirmiştir. Onun hatırlandığı koşullar değiştiğinde, onu hatırlayanların kendisine yansıttığı değerler de değişir. Bu nedenle Cumhuriyet döneminde Hacı Bektaş, giderek modernleşen ve laikleşen Türk milletinin bir simgesi olarak sahiplenilmiştir. Aydınlanmanın öncüsü bir düşünür, hoşgörülü bir hümanist ve evrensel insani değerlerin savunucusu olarak yeniden tasvir edilmiş, ancak etnik olarak Türk olduğu kesin biçimde vurgulanmıştır. Günümüz Alevilerinin birçoğu, kuşkusuz hepsi değil, bu yeni laik-ulusal imgenin unsurlarını kendi devraldıkları Hacı Bektaş anlayışlarıyla birleştirmiştir. Çünkü bu imge, önceki Osmanlı düzenine kıyasla laik Cumhuriyet’te genellikle daha fazla kabul görmüş bir kimliğin kamusal alanda saygın bir biçimde ifade edilmesini sağlamaktadır. Bu durum, değişen toplumsal koşulların veliyi, onu hatırlayanlar aracılığıyla nasıl yeniden şekillendirdiğini bir kez daha göstermektedir.

Bu yeni çerçeve, belki de en canlı biçimde, birçok Alevi evinde ve festivallerde dalgalanan afiş ve pankartlarda sergilenen bir görselde somutlaşır: Anadolu erenlerinin kutbu Hacı Bektaş; Alevilerin kutsal soylarını dayandırdıkları ve adlarını aldıkları Ali; ve değerlerinin kendine yer bulduğu modern Cumhuriyet’i kuran Atatürk’ten oluşan üçlü. Alevilerin kendilerini anlama biçimlerinin bu kutsal simgelerinin tek bir görselde buluşması, toplulukların en derin meselelerini hürmet ettikleri şahsiyetlere nasıl yansıttıklarını açık biçimde ortaya koymaktadır.

Geriye Bakıldığında Veli

Bu konuşmada benimsediğimiz yaklaşım, yani Hacı Bektaş’ın yaşamının, onun etrafındaki anlatıların, toplulukların ve tartışmaların izini sürmek, geriye dönük bir bakış eylemidir. Eleştirel tarihsel düşünce her zaman belirli bir zamana konumlanır, geçmişe her zaman belirli bir bakış açısından yönelir ve daima kendi döneminin acil hâle getirdiği sorularla şekillenir. Burada karşılaştığımız aktörler de aynısını yapıyordu: Geçmişi kendi meselelerinin merceğinden okuyor ve orada bu meseleleri kendilerine geri yansıtan bir veli görüyordu. Daha uzun bir zaman aralığına bakabilmenin sağladığı imkânla şunu ekleyebiliriz: Geriye dönük bu şekillendirme, mutlaka düzeltilmesi gereken bir çarpıtma değildir; aksine veliliğin nasıl işlediğinin ve toplulukların velilerine bağlılık yoluyla kendilerini nasıl sürdürdüklerinin ayrılmaz bir özelliğidir. Hacı Bektaş, belirli bir dinî duyarlılığa sahip insanlarda karşılık bulmuş; birbirini izleyen kuşakların yüzyıllar boyunca sürdürdüğü bağlılık pratikleri ve anlatısal çalışmalar aracılığıyla velilerin kutbu olarak konumu korunmuştur. Onun mirası, nihayetinde, kendisini anlama biçiminin bir yansımasını onda bulan toplulukların her kuşağı tarafından yeniden şekillendirilen, oluşumu devam eden bir gelenek olmayı sürdürmektedir. Geriye dönüp baktığımızda, Hacı Bektaş ve mirası hakkındaki kendi anlayışımız da bu sürecin bir ürünüdür. Aynı anlatılardan, bağlılık pratiklerinden ve topluluk bakış açılarından beslenir; ancak bunlara, her birinin nasıl işlediğini incelemek için yakınlaşan, ardından hepsini birlikte görmek için uzaklaşan bir mercekten bakar. Böylece daha bütünlüklü, daha çok yönlü bir Hacı Bektaş ortaya çıkar: Yaşamış olduğu hâliyle değil, zaman içinde şekillendirilmiş olduğu hâliyle.