Ahiret / Axrete / Axiret (Dersim Aleviliği)

Axrete ve Raa Haqi Kozmolojisinde Ölüm Anlayışı ^[1]

Raa Haqi inancında iki temel dünya bulunmaktadır: Haq Dina (Axrete) ve Neq Dina (fani dünya). Neq Dina geçicidir; ro (ruh) bu dünyaya sınav vermek üzere gelir. Raa Haqi öğretisinde iyi ya da kötü ruh anlayışı bulunmamaktadır; çünkü ruh Haq‘tandır ve insanın yaratılışında kendisine verilen otuz tanrısal öğeden biridir. İyilik ya da kötülük, insanın Neq Dina‘daki yaşamı ve aldığı kararlar üzerinden ortaya çıkmaktadır.

İnsanın ölümüne merdene denilmektedir. Bu kavram, yalnızca biyolojik bir sonu değil; bedenin ait olduğu yere, yani toprağa dönüşünü ve bedenin içindeki tanrısal özelliklerin tekrar Haq‘a iadesini ifade etmektedir. Raa Haqi anlatılarına göre Haq, insanı topraktan yaratmış ve kendisinden otuz özellik vermiştir. Toprak, insan için alındığında itiraz etmiş; Haq ise “To ra bi oncia yenê to” (Senden oldular, yine sana dönecekler) diyerek toprağı razı etmiştir. Ölüm, bu ilksel anlaşmanın gerçekleşmesidir.

Ruh, Helm ve Oli Diwan

Raa Haqi inancında beden toprağa karıştıktan sonra, insana ait bir diğer tanrısal unsur olan helm, Axrete‘de mahşere kadar beklemektedir. Ruhun Neq Dina‘dan Haq Dina‘ya geçişi ve yeniden dünyaya dönüşü, Oli Diwan‘da yapılan sorgulama sonucunda belirlenmektedir. Bu sorgulamada Hekır ve Nekır adlı iki melek, ölen kişinin hayattayken yaptığı iyilik ve kötülüklerin dökümünü yapar. Bu değerlendirme sonucunda ruhun dünyaya hangi biçimde geri döneceğine karar verilir.

Ölüm Sonrası Evreler ve Ritüel Süreçler

Ruhun dünyadan ayrılıp Axrete‘ye ulaşmasına kadar geçen süreç belirli evrelere ayrılmaktadır:

İlk üç gün:
Ölüm, son nefesin verilmesinden otuz gün önce başlar. İnsan otuz tanrısal öğeden yaratıldığı için her gün bir öğe bedeni terk eder; otuzuncu gün ruh bedeni terk eder ve merdene gerçekleşir. Son nefesi vermeye ro ontene / jiyan da (ruh çekimi) denir. İyi yaşam süren kişinin ölümü kolay ve kısa; kötü yaşam sürenin ölümü ise zor ve sancılıdır. Ruh ilk üç gün evi terk etmez, ev ile mezar arasında gidip gelir. Bu süre boyunca evde, ölen kişinin yattığı yerde mum yakılır.

Üçüncü gün:
Ruh evi terk eder ve mezara döner. Ölen kişinin eşyaları yıkanır ve dağıtılır. Ruh bedensiz olduğu için yiyip içemez; aç kalan ruhun huzur bulmadığına inanılır. Bu nedenle üçüncü günden kırkıncı güne kadar her akşam ölen kişi için yemek verilir. Bu hayra samia merdi / xarina mırinan (ölü yemeği) denir. Üçüncü ve yedinci günler arasında ruh, Oli Diwan için mezardan Axrete‘ye geçer.

Yedinci ve yirmi birinci gün:
Bu günler arasında Oli Diwan‘da mahkeme yapılır. Karar verildikten sonra ruh artık ölen kişiye ait değildir. Bu nedenle mezar ziyaret edilir ve ruhla vedalaşılır. Geride yalnızca helm kalır; o da mahşeri beklemek üzere Axrete‘de kalır.

Kırkıncı gün:
Ruh, yeni donunda dünyaya geri döner. Aile mezarı ziyaret eder, yas sona erdirilir; erkekler tıraş olur, kadınlar kara bağlarını çıkarır.

Kırk sekizinci gün:
Aile yeniden mezarı ziyaret eder. Bu ziyaret, dünyaya geri dönen ruhu karşılama ve ona şans dileme anlamı taşımaktadır.

Dersim’de Ölülerle İlgili Bazı Ritüeller

Ölüler için yerine getirilen başlıca ritüeller şunlardır:

Güneşin son ışıkları kaybolmaya yakın (tija merdu) su içilmez; bu vakitte su içilirse ölenlerin helm‘inin susadığına inanılır.
Her Perşembe akşamı samia merdu verilir.
Her sonbaharda xêre merdu (ölülerin hayrı) yapılır.
Her Gaxan, aralık ayının son Perşembe akşamı ölen kişinin adı anılarak yağlı hamur ateşe atılır.
Her ilkbaharda (Haute Mal) mezarlar ziyaret edilir.

Sonuç

Axrete, Dersim Aleviliği (Raa Haqi) inanç sisteminde yalnızca ölüm sonrası gidilen bir mekân değil; ruhun dönüşümünün, ahlaki hesabın ve kozmik sürekliliğin kurulduğu merkezi bir düzlemdir. Ölüm (merdene), bedensel bir son olmanın ötesinde, insanın tanrısal özüne dönüşünü ve Haq ile yapılan ilksel anlaşmanın tamamlanmasını ifade etmektedir. Ruh, Oli Diwan‘da sorgulanmakta; bu süreç, dünyaya dönüş biçimini ve helm‘in Axrete‘deki bekleyişini belirlemektedir. Bu yönüyle Axrete, Raa Haqi kozmolojisinde yaşam, ölüm ve yeniden doğuş arasındaki sürekliliği mümkün kılan kurucu bir inanç alanı olarak değerlendirilmektedir.